Foto: Kleine Houtweg Haarlem
Beroemd, berucht of een verborgen parel in de regio. In de rubriek ‘Wist je dat?’ staat elke week zo’n gebouw, straat of plek in de schijnwerpers. Een interessante geschiedenis, iets wat je nooit verwachtte, of: ‘O, zit dat zo!’ Het kan allemaal. Vermakelijk & educatief, elke week wijzer over je eigen omgeving.
Door Ton de Groot.
De ontwikkeling van het vliegtuig begint aan het einde van de negentiende eeuw. In Duitsland wordt dan voor het eerst, met een zweefvliegtuig, over een afstand van 25 meter gevlogen. Twee Amerikaanse fietsenmakers, de gebroeders Wright, vliegen in het begin van de twintigste eeuw, met hun zelfgemaakte gemotoriseerde ‘Wright Flyer’, in 59 seconden een afstand van 300 meter.
Teug naar Haarlem
Plantagehouder Herman Fokker keert in 1894, met zijn gezin uit Nederlands-Indië, terug in Nederland. Zij willen hun kinderen, Tony van vier en zijn oudere zus Toos, een Nederlandse opvoeding geven. Fokker is lid van een rijke Haarlemse familie, en met zijn vrouw en kinderen gaat hij wonen aan de Kleine Houtweg, zie foto.
Tony, is de roepnaam van Anthony, kan niet goed leren en gaat niet graag naar school. Wel heeft hij een brede interesse voor techniek, knutselt aan spoortreinen en stoommachines. Met een zelfgebouwde zeilboot vaart hij op het Spaarne, en hij wordt lid van de Roei- en Zeilvereniging Het Spaarne. Maar hij sleutelt ook aan de auto’s van kennissen van zijn vader.
Weer naar school
De jonge Fokker spijbelt veel en gaat uiteindelijk, zonder diploma, van school af. Zijn vader wil dat hij een vak leert en stuurt hem naar een vakschool voor automonteur in Duitsland. Daar hoort Anthony over een opleiding voor vliegtuigbouw, bij de Fachschule für Flugwesen. Hij grijpt zijn kans en eindelijk zit hij op een school naar zijn zin.
Vliegtuigbouw staat nog in de kinderschoenen. Ze worden nog met de hand gemaakt. Na de opleiding bouwt Fokker, samen met een constructeur, zijn eerste gemotoriseerde vliegtuig ‘de Spin’. Met een succesvolle vlucht van vijf kilometer behaalt hij zijn brevet. Als piloot en instructeur geeft hij nu overal in het land vliegshows. Op Koninginnedag in 1911 komt Anthony, met zijn Spin, naar Haarlem. Rond het middaguur stijgt hij op vanaf een weiland bij de Kleverlaan. Hij wordt toegejuicht door feestvierende Haarlemmers op de Grote Markt als hij een aantal rondjes rond de Grote Kerk vliegt. Dan zet hij zijn machine weer veilig aan de grond in het Kleverpark.
Oorlog
Als de Eerste Wereld Oorlog uitbreekt en Duitsland zit te springen om vliegtuigen speelt Fokker daar handig op in. Met een financiële bijdrage van zijn vader bouwt hij in Duitsland een vliegtuigfabriek. Hij levert een aantal toestellen van het type Spin voor het opleiden van de piloten. De Fokker jachtvliegtuigen zijn uitgerust met een gesynchroniseerd machinegeweer en worden gevreesd door de tegenstanders. Deze bij Fokker ontwikkelde mitrailleur schiet tussen de draaiende propellerbladen door. Gedurende de hele oorlog levert Fokker duizenden toestellen, dat legt hem geen windeieren.
Na de oorlog keert hij terug naar Nederland en begint een vliegtuigfabriek in Amsterdam. Het Nederlandse leger en de KLM zijn dan zijn klanten. Als de onderlinge verhoudingen verstoord raken, richt Fokker zich op de Sovjet-Unie waar hij grote opdrachten in de wacht sleept. In 1923 steekt hij de oceaan over en breekt de markt in de Verenigde Staten open. Zijn verkeersvliegtuigen zijn superieur aan die van de concurrenten. Doordat Fokker te lang vasthoudt aan bestaande technieken en niet innoveert, verliest hij uiteindelijk toch de strijd. Hij verkoopt zijn fabriek maar met de licentierechten voor leveringen aan Europa blijft hij veel geld verdienen.
Fokker was een goede vlieger en technicus, maar vooral wist hij de juiste mensen aan zich te binden om zijn ideeën vorm te geven. Hij had een goed zakelijk inzicht maar zijn werkwijze werd niet altijd op prijs gesteld. Zijn vooruitstrevendheid maakte dat hij zijn afspraken niet altijd kon nakomen. Maar er zijn ook verhalen dat hij in de clinch lag met de belastingen, of dat hij zijn personeel naar huis stuurde om geen kerstbonus te hoeven betalen. Anthony is twee keer getrouwd, zijn eerste echtgenote, de Duitse Sophie von Morgen ging bij hem weg. Zijn tweede echtgenote, de Canadese Violet Austman, overleed. Beide huwelijken bleven kinderloos. Anthony Fokker sterft negenenveertig jaar oud in New-York aan een infectie.