Plaatsnaamkunde is de wetenschap die plaatsnamen opspoort en verklaart. Met een straatnaam worden straten, wegen, lanen en dergelijke aangeduid. Maar een straatnaam dient ook ter oriëntatie en voor het vormen van een adres. Haarlem105 gaat op zoek naar de historie en het verhaal achter straatnamen in Zuid-Kennemerland.
Open Streetmap
Wilsonsplein
Het Wilsonsplein is vernoemd naar de eigenaren van de Engelse firma Wilson. Vader Thomas Wilson en zijn zoon John Waterloo Wilson zijn in de negentiende eeuw eigenaar van de Haarlemse katoenfabriek Wilson. Het Wilsonsplein ligt tussen de Oranjekade en de Gedempte Raamgracht en gaat over in de Nieuwe Raamstraat. Aan de zuidkant wordt de open ruimte begrensd door de Raamvest. Het plein ligt in de Vijfhoek, een buurt in de Haarlemse wijk Oude Stad. De statige Wilhelminastraat doorsnijdt het plein. Op de westzijde staat de in rode baksteen uitgevoerde stadsschouwburg met zijn drie getoogde vooringangen naar het plein gekeerd. Aan de oostkant vinden we een speelterrein.
Historie
In het begin van de negentiende eeuw komen de Belgen in opstand tegen koning Willem I en roepen de onafhankelijkheid van België uit. Willem I heeft als bijnaam ‘de koopman’ en beseft de noodzaak van het veilig stellen van de textielhandel met Nederlands-Indië, het huidige Indonesië. Hij besluit om in Nederland in korte tijd een textielindustrie op te bouwen die kan concurreren met de textielnijverheid in Gent. Gelokt met gunstige voorwaarden besluiten enkele Belgische ondernemers hun bedrijven te verplaatsen naar het Koninkrijk der Nederlanden. Met de komst van drie textielfabrieken wordt Haarlem een textielstad.
Opnieuw een textielstad want in de zeventiende eeuw was de stad wereldwijd bekend om de levering van hoogwaardige stoffen zoals damast. Maar die markt is ingezakt en het kost de Belgische fabrikanten moeite om in Haarlem nog geschoold personeel te vinden onder de arme bevolking. Daarom besluiten zij om vakmensen uit België en Engeland hier naartoe te halen om met de productie te kunnen starten.
Thomas Wilson
De van oorsprong Engelse industrieel Thomas Wilson is een vertrouweling van koning Willem I. Hij is de eerste Belgische ondernemer die ingaat op het verzoek om zijn fabriek naar het Noorden te verhuizen. Tot dan heeft Wilson bij Brussel een katoenblekerij en -ververij. In Haarlem laat hij een grote moderne katoenfabriek bouwen op het Muizenveld, een terrein tussen de Leidse vaart en het water van de Westelijke Singelgracht, nu de Wilhelminastraat. Het fabrieksterrein krijgt hij langdurig in erfpacht tegen een laag tarief.
Een andere steun in de rug is de gegarandeerde productafname door de Nederlandsche Handelmaatschappij. Tegenslag is er ook als Engeland weigert om een exportvergunning af te geven voor de levering van de benodigde machines. In die periode loopt Engeland voorop in de technologische ontwikkeling en er is dus geen alternatief. Wilson maakt slim gebruik van zijn internationale netwerk en slaagt erin de benodigde materialen Nederland binnen te smokkelen.
Katoenindustrie
Ook de Engelse ingenieurs die nodig zijn bij de plaatsing van de machines, het inrichten van de werkprocessen en het opleiden van het personeel komen mee. Dan start de eerste Nederlandse gemechaniseerde katoenindustrie en rolt de onbewerkte katoen in Haarlem van de band. Na drie succesvolle productiejaren slaat het noodlot toe, een deel van de fabriek wordt door brand verwoest. Maar met hulp van Belgische en Engelse specialisten wordt de fabriek en daarmee de productie snel weer hersteld.
Enkele topjaren volgen tot het moment waarop de markt in Nederlands-Indië terugloopt. Gestaag vermindert het aantal opdrachten en uiteindelijk verkoopt John Waterloo Wilson het bedrijf aan een concurrent en sloopt de fabriek aan de Leidsevaart.
Vijfhoek
De gemeente Haarlem heeft plannen voor de bouw van een deftige woonwijk op het fabrieksterrein. Met Wilson sluiten zij een overeenkomst over het beëindigen van de erfpacht. De buurt Vijfhoek wordt uitgebreid tot aan de Leidse vaart en John Waterloo Wilson keert niet onbemiddeld terug naar zijn geboortestad Brussel.