Foto: Rijksmuseum Boerhaave
Beroemd, berucht of een verborgen parel in de regio. In de rubriek ‘Wist je dat?’ staat elke week zo’n gebouw, straat of plek in de schijnwerpers. Een interessante geschiedenis, iets wat je nooit verwachtte, of: ‘O, zit dat zo!’ Het kan allemaal. Vermakelijk & educatief, elke week wijzer over je eigen omgeving.
Door Ton de Groot.
We zijn in de ban van corona: dagelijks lezen we over het aantal besmettingen en de maatregelen die de regering voor ons in petto heeft. Toch is het niet nieuw. Een pandemie is een epidemie die zich verspreidt over de wereld. Aan het begin van de vorige eeuw ging de Spaanse griep de wereld rond. Maar vanaf de middeleeuwen hebben we ook al een aantal keren te maken gehad met de zwarte dood. De pest heeft toen ook in Haarlem flink huisgehouden en veel slachtoffers gemaakt.
Om verspreiding tegen te gaan, werden in Haarlem mensen die de ziekte hebben, de pestlijders, weggestopt in het Pesthuis. Het Pesthuis was eerder gevestigd in de stad, onder andere in de Tuchthuisstraat en later in het Magdalenahof. Maar ruim drie eeuwen geleden kiest men voor een veilige locatie buiten de muren van de stad: de Sint-Jacobskapel aan de Schotersingel.
De angst bij Haarlemmers om besmet te worden zit er goed in. Pestlijders moeten veertig dagen thuis in quarantaine blijven. Als ze toch naar buiten gaan, moeten ze een witte vlag meenemen, zodat afstand gehouden kan worden. Aan de gevel van hun woning moet een bos van stro worden opgehangen als teken dat daar de pest heerst. Als blijkt dat men zich niet aan de regels houdt, worden pestlijders steeds vaker verbannen naar het Pesthuis.
Daar zitten dan patiënten met allemaal verschillende besmettelijke ziekten bij elkaar. Ook de hygiëne is niet wat wij tegenwoordig gewend zijn. Alles bij elkaar bevordert dat het herstel niet en er vallen veel slachtoffers. Artsen geloofden toen nog dat de ziektes werden veroorzaakt door slechte lucht. Zij droegen dan een “vogelmasker” (zie de foto); in de snavel van het masker stopten ze parfumachtige kruiden. Dat de ziekte wordt overgebracht door een bacterie via vlooien van ratten is dan nog niet bekend.
Protestanten en katholieken waren het er over eens dat de pest een straf van God was voor zondig gedrag. Meer praktisch zag men een oorzaak in het eten van komkommers, wortels, rapen en pruimen. De handel daarin werd daarom verboden.
Overeenkomsten met corona
De pest is een zeer besmettelijke en dodelijke ziekte die in de 14e eeuw uit Centraal Azië naar Europa komt. Zeelui, handelaren en soldaten nemen de ziekte mee. Een koopvaardijschip met aan boord zieke zeelieden, brengt de pest in Italië aan land. Vandaar verspreidt de ziekte zich snel naar Frankrijk, Spanje, Engeland, Duitsland en, via Nederland, naar Noorwegen.
Veel van toen herkennen we bij de huidige coronapandemie. Ontstaan in China nemen reizigers het virus mee naar Italië en vandaar naar de buurlanden. Nederlandse toeristen komen ermee thuis en vieren carnaval. Ook nu proberen we afstand te houden, gaan we in thuisquarantaine en reizen we niet naar ‘code rood-gebieden’. We verzorgen patiënten in geïsoleerde afdelingen van het ziekenhuis. Vogelmaskers kennen we niet meer, maar we discussiëren over het nut van mondkapjes. Een straf van God wordt niet meer algemeen gezien als oorzaak, maar wel bestaan er verschillende complottheorieën over het bewust veroorzaken van de pandemie.
Pesthuis
De Sint-Jacobskapel heeft zeven eeuwen een rol vervuld in de gezondheidszorg in Haarlem. Het is nu het restaurant van het Nationaal Museum voor Psychiatrie. In de loop van de tijd was het een Leprozenie, Dolhuys, Pesthuis, Buitengasthuis van het Elisabeth Gasthuis en opvang voor wezen en ouden van dagen.