De podcastserie De Joodse Raad van Twente werpt nieuw licht op de rol van de Joodse Raad tijdens de Tweede Wereldoorlog. In Haarlem Vandaag vertelde maker Arthur Menko, die in Haarlem woont en afstamt van een van de hoofdpersonen uit het verhaal, hoe de Joodse Raad in Twente volgens hem juist levens wist te redden.
Volgens Menko hangt rond de Joodse Raad vaak het beeld dat die “te veel meegewerkt” zou hebben aan deportaties, mede door de bekende Amsterdamse geschiedenis. “En in Twente ging dat echt anders”, zegt hij in Haarlem Vandaag. “Daar heeft de Joodse Raad andere beslissingen genomen met ook betere gevolgen.”
Luister hier het volledige gesprek terug. Artikel gaat verder onder audio.
In de podcast onderzoekt Menko waarom het Twentse verhaal veel minder bekend is geworden dan dat van Amsterdam. Volgens hem speelde schaal daarin een belangrijke rol. “In Amsterdam was de Joodse gemeente gigantisch, 80.000 mensen geloof ik”, weet hij. In Twente ging het om ongeveer 1400 Joodse inwoners. Ook noemt hij “een soort randstedelijke arrogantie” waardoor verhalen uit Twente minder zichtbaar bleven.
De serie draait ook om Menko’s eigen familiegeschiedenis. Zijn oudoom Sig Menko was voorzitter van de Joodse Raad in Enschede en groeide tijdens de oorlog uit tot een centrale figuur binnen de Joodse gemeenschap in Twente. Volgens Menko besloot de raad al vroeg dat onderduiken “de enige mogelijkheid” was om te overleven. Naar buiten toe leek het alsof werd meegewerkt met de Duitsers, maar achter de schermen werden mensen juist geholpen om onder te duiken voordat deportaties begonnen.
Joodse identiteit op afstand
Hoewel er thuis weinig expliciet over de oorlog werd gesproken, voelde Menko de gevolgen ervan voortdurend aanwezig. “Alsof de pijn en het verdriet van toen in de haarvaten was gaan zitten van mijn ouders”, vertelt hij. Zijn ouders probeerden hun kinderen vooral als ‘gewone Nederlanders’ op te voeden en hielden hun Joodse identiteit bewust wat op afstand. “Dat hebben ze vanuit de beste intenties gedaan, maar dat is schromelijk mislukt.”
Persoonlijk project
De podcast begon volgens Menko niet als een persoonlijk project. Hij wilde vooral het verhaal van de Joodse Raad van Twente breder bekend maken. Tijdens het maakproces veranderde dat. Gesprekken met zijn moeder kregen uiteindelijk een belangrijke plek in de serie. “Dat vond ik wel best intimiderend”, zegt Menko. Toch werkte zij volgens hem meteen mee aan het idee. “Ze reageerde er super welwillend op. Omdat ze ook wel zag: als jij ermee bezig bent, dan doet het ook wat bij mij.” De gesprekken noemt hij uiteindelijk “verbindend en bevrijdend”. Zijn moeder krijgt volgens hem vooral warme reacties. “Mensen zeggen: ik begrijp eigenlijk nu nog beter wie je bent en waarom je doet wat je doet.”
Menko probeert inmiddels anders met de familiegeschiedenis om te gaan richting zijn eigen kinderen. Zijn oudste zoon luisterde al naar de podcast. “Het is ook jullie geschiedenis en dat mag gehoord, gevoeld en gezien worden”, geeft hij ze mee. Volgens Menko hoeven volgende generaties hun achtergrond niet meer weg te stoppen.
Terug naar Twente
Voor de podcast keerde Menko ook terug naar Twente, waar hij ontdekte hoe diep zijn familie verankerd zat in de regio. Tijdens een reis langs oude familieplekken kwam hij onder meer een Menko-straat, een Menko-watertoren en de door zijn familie geïnitieerde synagoge tegen. “Opeens blijken we zo geworteld te zijn in die samenleving”, vertelt hij. Dat gevoel brengt volgens hem ook trots met zich mee. “We zijn er nog. En dat mag best een beetje meer in het licht.”
Heb je nieuws of een tip voor ons?
App de redactie van Haarlem105 via 0610510538.