Beroemd, berucht of een verborgen parel in de regio. In de rubriek ‘Wist je dat?’ staat elke week zo’n gebouw, straat of plek in de schijnwerpers. Een interessante geschiedenis, iets wat je nooit verwachtte, of: ‘O, zit dat zo!’ Het kan allemaal. Vermakelijk & educatief, elke week wijzer over je eigen omgeving.
Door Ton de Groot.
Toen Nederland overstapte op aardgas sloot de Lichtfabriek als energiecentrale de poort. Nu is het een mix van bedrijvigheid en cultuur, evenementen en horeca.
In de middeleeuwen komen er steeds meer mensen en ontstaat een tekort aan hout voor het verwarmen van de huizen. Gedroogde veengrond kan ook gebruikt worden als brandstof en er is veel van te vinden. Haarlem haalt turf dicht bij huis, eerst uit plaatsen rond het Haarlemmermeer zoals Aalsmeer, later verder weg uit de omgeving van Zoetermeer. Haarlem ligt aan een bocht in het Spaarne, over deze rivier komt turf de stad binnen, wordt opgeslagen in het Turfhuys en verhandeld op de Turfmarkt.
Honderden jaren is turf de belangrijkste brandstof en vooral in grote steden is er veel vraag naar. Maar in de negentiende eeuw raakt ook het veen op. Intussen wordt in het buitenland de eerste gasinstallatie gebouwd die draait op steenkool. Stads- of lichtgas heeft de toekomst, lampolie, kaarsen en fakkels kunnen de deur uit. Kolen uit Limburg zijn goedkoper dan turf en door verhitting kan er gas uitgehaald worden.
Geldverspilling
Overal worden gasfabrieken gebouwd, Zandvoort, Schoten en Heemstede volgen maar de gasfabriek aan de Zijlvest levert in 1837 straatverlichting in de binnenstad van Haarlem. De Haarlemmers vinden de gaslantaarnpalen eerst maar geldverspilling. Maar als langzaam de olie en petroleumlampen uit het straatbeeld verdwijnen, zijn ze blij dat ze in het donker niet meer afhankelijk zijn van het maanlicht.
Als Haarlem het contract voor gasdistributie met de Imperial Continental Gas Association verlengt, wordt de fabriek uitgebreid. Er komen gashouders en bedrijfsgebouwen tussen de Vestestraat en Raaks. Maar het enthousiasme wordt minder. De fabriek en de aanvoer van de steenkolen over de Kinderhuissingel stinken en vervuilen de lucht. De bewoners van de binnenstad protesteren tegen deze vervuiling van het milieu, zij willen dat de schoorstenen hoger worden gemaakt zodat zij minder last hebben van de vieze rook.
Lichtfabriek
In 1902 wordt het Haarlems Gemeentelijk Energiebedrijf verantwoordelijk voor de plaatselijke energieproductie. Door de uitvinding van de gloeilamp ontstaat er naast gas ook behoefte aan elektriciteit. De gasfabriek wordt afgebroken. Aan de oostoever van het Noorder Buiten Spaarne wordt een nieuwe gas- en elektriciteitsfabriek gebouwd, de Lichtfabriek (foto).
Als in 1959 de Nederlandse Aardolie Maatschappij in het Groningse Slochteren een groot aardgasveld ontdekt, stopt ook Haarlem met het maken van stadsgas. Er worden gasleidingen aangelegd, fornuizen, geisers en kachels worden omgebouwd en geschikt gemaakt voor het gebruik van aardgas. Installateurs en monteurs van bekende merken als Junker, Atag of Stokvis maken lange dagen om de apparaten aan te passen. Maar ook verkoop van nieuwe gaskachels van merken als Dru, Pelgrim of Etna en gastoestellen neemt een vlucht. Aardgas is dan in Nederland de belangrijkste brandstof voor huizen en bedrijven. Ook is het een veelgebruikte energiebron voor elektriciteitscentrales.
Aardgas en steenkool zijn nog steeds onze belangrijkste energiebronnen voor warmte en stroom. Door het filteren van de rookgassen, zijn de steenkoolcentrales veel schoner geworden maar nog steeds een belasting voor het milieu. Door de gaswinning ontstaan aardbevingen en dreigen huizen in te storten. Geleidelijk stoppen we met deze energiebronnen en stappen over op duurzame energiebronnen, wind, zon en aardwarmte zijn schoon en oneindig beschikbaar.
Haarlemmerstroom
In 1968 gaat de Lichtfabriek op slot en raakt het fabrieksterrein in verval. Een aantal van de oudste gebouwen is wel bewaard gebleven. Met de andere gemeentelijke monumenten aan het Noorder Buiten Spaarne vormt de Lichtfabriek met Droste en Figee een bijzondere en inspirerende omgeving. Waar je eens de chocolade rook en de hefkranen en baggermolens werden gebouwd, ontstaat nu Haarlemmerstroom waar Haarlemmers wonen, werken en recreëren in industrieel erfgoed.